İntifa hakkı, TMK’nın 794 ve sonraki maddelerinde (794-822) düzenlenmiş olup hak sahibine hakkın konusu olan şeyi tam olarak kullanma ve semerelerinden yararlanma hakkı sağlayan sınırlı ayni bir haktır. İntifa hakkı taşınırlar, taşınmazlar, haklar veya bir malvarlığı üzerinde kurulabilmektedir.
İntifa hakkı, mülkiyet hakkına çok yakın yetki sağlamakta fakat mülkiyetten farklı olarak hak sahibine tüketme yetkisi vermemektedir. Hak sahibinin kullanma ve semerelerden yararlanma yetkisi de mülkiyete nazaran daha sınırlı bulunmaktadır. İntifa hakkı malikten başkasına ait olduğu sürece malik önemli yetkilerden yoksun durumda olup bu sebeple intifa ile yükümlü mülkiyete ‘’çıplak mülkiyet’’ adı verilmektedir.
Hakkın kurulmasına ilişkin hukuki ilişkide aksi kararlaştırılmadığı sürece intifa hakkı, sahibine hakkın konusu olan şeyden tam yararlanma yetkisi sağlamaktadır. Dolayısıyla intifa hakkı varlığını sürdürdükçe; malik bu yetkileri kullanmayıp intifa hakkı sahibinin kullanmasına katlanacaktır.
İntifa hakkı, hak sahibine ayrılmaz biçimde bağlı bulunmaktadır. İntifa hakkı başkasına devredilememekte ve mirasçılara geçmemektedir. Ancak, intifa hakkı sahibi hakkını bizzat kullanmak zorunda değildir. İntifa hakkının devri mümkün olmamakla birlikte, sözleşmede aksine hüküm yoksa veya durum ve koşullardan aksi anlaşılmıyorsa, hakkın kullanımının devri mümkündür. Bu takdirde malik, haklarını, devralana karşı doğrudan doğruya ileri sürebilecektir.
İNTİFA HAKKI NASIL KURULUR?
İntifa hakkı, taşınırlarda zilyetliğin devri, taşınmazlarda hakkın tapu kütüğüne tescili, alacaklarda ise alacağın devri ile kurulmaktadır. TMK md. 795/2 uyarınca taşınır ve taşınmazlarda intifa hakkının kazanılması ve tescilinde, aksine düzenleme olmadıkça, mülkiyete ilişkin hükümler uygulanmaktadır. Bu doğrultuda intifa hakkı sözleşme yoluyla, tek taraflı hukuki işlemle ve kanundaki özel düzenlemeyle kurulabilmekte ve iktisap edilebilmektedir.
Sözleşme Yoluyla İktisap : Taşınmaz mallar için, intifa hakkının kurulmasına dair tapu memuru tarafından düzenlenen resmi senedin tapu kütüğüne tescili ile intifa hakkı kazanılmaktadır. Taşınır mallar için, taraflar arasında intifa hakkının kurulmasına dair sözleşmenin kurulması ve hak konusu malın zilyetliğinin devri ile intifa hakkı kazanılmaktadır.
Tek Taraflı Hukuki İşlem İle İktisap : Mülkiyet hakkı sahibi tek taraflı irade beyanını açıklayarak üçüncü kişi lehine intifa hakkı kurabilmektedir.
Kanuni İntifa Hakkı : Kanunda özel olarak öngörülen hallerde kurulan intifa hakkını ifade etmektedir.
İNTİFA HAKKI SAHİBİNİN HAKLARI
Zilyetlik, Yönetme, Kullanma ve Yararlanma Yetkisi : İntifa hakkı sahibi, hakkın konusu olan malı zilyetliğinde bulundurma, yönetme, kullanma ve ondan yararlanma yetkilerine sahiptir. İntifa hakkı sahibi, bu yetkilerini kullanırken iyi bir yönetici gibi özen göstermek zorundadır. Ayrıca intifa hakkı sahibi kullanma ve yararlanma yetkisini, malın öz değerine zarar verecek şekilde kullanamaz.
Doğal Ürünler : İntifa hakkı süresi içinde olgunlaşan doğal ürünler, intifa hakkı sahibine aittir. Ancak ilgili ürünlerin ekimi veya dikimini yapan malik veya intifa hakkı sahibi, olgunlaşan ürünleri toplayan diğer taraftan, yaptığı giderler için ürünün değerini aşmamak üzere uygun bir bedel isteyebilir. Nitelikleri itibarıyla malın doğal verimi veya ürünü sayılmayan bütünleyici parçaları ise malike aittir.
Faizler : İntifa hakkına konu olan sermayenin faizleri ve diğer dönemsel gelirleri, daha geç muaccel olsalar bile, intifa hakkının başladığı tarihten sona erdiği tarihe kadar intifa hakkı sahibine ait olur.
Defter Tutulmasını İsteme : Malik veya intifa hakkı sahibi, diğerinden giderleri paylaşmak üzere intifa hakkına konu olan malların noterlikçe resmen defterinin tutulmasını her zaman isteyebilir.
Tazminat İsteme Hakkı : İntifa hakkı sahibi, yükümlü olmadığı hâlde yaptığı giderler, yenilemeler ve eklemeler için, hak sona erdiğinde, vekâletsiz iş görme hükümleri uyarınca tazminat isteyebilir. Malikin tazminat vermekten kaçınması hâlinde intifa hakkı sahibi, yaptığı eklemeleri, malı eski hâline getirmek kaydıyla söküp alabilir.
İNTİFA HAKKI SAHİBİNİN YÜKÜMLÜLÜKLERİ
Malın Bakımı ve Korunması : İntifa hakkı sahibi, hakkın konusu olan malın muhafazası ve olağan bakımı için gerekli onarım ve yenilemeleri yapmakla yükümlüdür. Malın muhafazası, daha önemli işlerin yapılmasını veya önlemlerin alınmasını gerektiriyorsa; intifa hakkı sahibi, durumu malike bildirmek ve bunların gerçekleştirilmesine izin vermek zorundadır. Malikin gereken işleri yapmaktan kaçınması hâlinde intifa hakkı sahibi, bunları onun hesabına kendisi yapabilir.
Bakım, İşletme Giderleri ve Vergiler : İntifa hakkı konusu olan malın olağan bakım ve işletme giderlerini, güvencesini oluşturduğu borçların faizlerini, vergi ve resimlerini ödeme yükümlülüğü intifa süresince intifa hakkı sahibine aittir. Vergi ve resimleri malik ödemişse, intifa hakkı sahibi, yukarıda belirtilen esasa göre bunları malike tazmin etmek zorundadır. Diğer bütün yükümlülükler malike aittir. Ancak, intifa hakkı sahibi bunların yerine getirilmesi için gereken parayı, istemi üzerine malike karşılıksız olarak sağlamazsa; malik, intifa hakkı konusu malı bu yükümlülüklerin yerine getirilmesi için kısmen veya tamamen paraya çevirebilir.
Sigorta Ettirme : Yerel âdetlere göre iyi bir yönetimin gereği olduğu takdirde intifa hakkı sahibi, malikin lehine malı yangına ve diğer tehlikelere karşı sigorta ettirmekle yükümlüdür. Bu durumda veya intifa hakkının sigortalı bir mal üzerinde kurulmuş olması hâlinde intifa hakkı sahibi, hakkının devamı süresince sigorta primlerini ödemekle yükümlüdür.
Geri Verme ve Sorumluluk : İntifa hakkı sona erince hak sahibi, hakkın konusu olan malı malike geri vermekle yükümlüdür. İntifa hakkı sahibi, zararın kendi kusurundan ileri gelmediğini ispat etmedikçe, malın yok olmasından veya değerinin azalmasından sorumludur. İntifa hakkı sahibi, yararlanması için gerekli olmadığı hâlde tükettiği şeyleri tazmin etmekle yükümlüdür. Ancak İntifa hakkı sahibi, malın olağan kullanılması sonucunda meydana gelen değer azalmalarından sorumlu değildir.
Geri verme anında malik ve intifa hakkı sahibi tarafından ileri sürülebilecek bütün istem hakları, bu andan başlayarak bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.
MALİKİN HAK VE YÜKÜMLÜLÜKLERİ
Tasarruf Yetkisi : İntifa konusu mal üzerinde tasarruf yetkisi malike aittir. Malik, intifa konusu malı satabilir, devredebilir veya mal üzerinde sınırlı ayni hak tesis edebilir.
Gözetim : Malik, hakkın konusu olan malın hukuka aykırı ya da niteliğine uygun düşmeyen kullanılış biçimine itiraz edebilir.
Güvence : Haklarının tehlikeye düştüğünü ispat eden malik, intifa hakkı sahibinden güvence isteyebilir. İntifa hakkının konusu tüketilebilen şey veya kıymetli evrak ise, malik tehlikenin ispatına gerek olmaksızın teslimden önce de güvence isteyebilir. Kıymetli evrakın güvenilir bir yere tevdi edilmesi güvence yerine geçer. İntifa hakkı kendisinde kalmak üzere yapılan bağışlamalarda bağışlayandan güvence istenemez.
İntifa hakkı sahibi, kendisine tanınan uygun süre içinde güvence göstermez veya hakkın konusu olan malı malikin itiraz etmesine rağmen hukuka aykırı şekilde kullanmaya devam ederse; sulh hâkimi, yeni bir karara kadar intifa hakkı sahibinin zilyetliğini kaldırarak hakkın konusunu atayacağı bir kayyıma tevdi eder.
Defter Tutulmasını İsteme : Malik de intifa hakkına konu olan malların noterlikçe resmen defterinin tutulmasını her zaman isteyebilir.
Hakkın Terkinini İsteme : Sürenin dolması veya hak sahibinin vazgeçmesi ya da ölümü gibi diğer sona erme sebepleri, taşınmazlarda malike terkini isteme yetkisi verir.
İNTİFA HAKKININ SONA ERMESİ
İntifa hakkı, konusunun tamamen yok olması ve taşınmazlarda tescilin terkini; yasal intifa hakkı, sebebinin ortadan kalkması ile sona erer.
İntifa hakkı, gerçek kişilerde hak sahibinin ölümü; tüzel kişilerde kararlaştırılan sürenin dolması, süre kararlaştırılmamışsa kişiliğin ortadan kalkmasıyla sona erer. Tüzel kişilerin intifa hakkı, en çok yüz yıl devam edebilir. İntifa hakkı sahibi süre dolmadan önce intifa hakkından vazgeçtiğinde de intifa hakkı sona erer.
Malik, yararlanılamayacak derecede harap olan intifa konusu malı yararlanılacak hâle getirmekle yükümlü değildir; getirirse intifa hakkı yeniden kurulmuş olur, getirmezse intifa hakkı sona erer.
İntifa hakkı tesis edilen taşınmaz kamulaştırıldığı takdirde, intifa hakkı taşınmaz üzerinde son bularak kamulaştırma bedeli üzerinde devam eder. Kamulaştırma işlemine son verilerek taşınmaz sahibine iade edildiği takdirde intifa hakkı da taşınmaz da yeniden tesis edilir.
İntifa hakkının tesis edilmesinden önce gayrimenkul üzerinde tesis edilmiş bir taşınmaz rehni varsa taşınmazın cebri icra yoluyla satılması halinde intifa hakkı da sona erer. Ancak, intifa hakkı taşınmaz rehninden önce kurulmuşsa bu halde taşınmaz icra yoluyla satılsa bile intifa hakkı varlığını korumaya devam eder.
İntifa hakkı sahibi terkin borcu altına girmesine rağmen hakkı terkin etmiyor ise malikin açacağı dava neticesinde mahkemenin terkin kararı vermesi ile de intifa hakkı terkin edilmiş olur ve intifa hakkı sona erer.